“Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” – một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy. Câu tục ngữ ngắn gọn nhưng hàm chứa đạo lý sâu sắc của dân tộc Việt Nam về lòng biết ơn, sự kính trọng đối với người truyền dạy tri thức. Trải qua những biến thiên của lịch sử, quan hệ thầy trò đã có nhiều đổi thay về vị thế, phương thức giáo dục và cách thức ứng xử. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của truyền thống tôn sư trọng đạo vẫn luôn hiện diện, trở thành nền tảng đạo đức cần được gìn giữ và phát huy trong xã hội hiện đại, đồng thời được củng cố bằng những chuẩn mực pháp lý tiến bộ.
Từ đạo lý truyền thống đến những chuẩn mực xã hội
Trong chiều dài lịch sử dân tộc, người thầy luôn giữ một vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Việt. Nếu gia đình là nơi nuôi dưỡng con người về thể chất và những bài học đầu tiên về cách làm người, thì người thầy là người mở mang trí tuệ, truyền đạt tri thức, bồi đắp nhân cách và định hướng con đường lập thân, lập nghiệp. Bởi vậy, kính trọng người thầy không đơn thuần là một phép ứng xử mà đã trở thành chuẩn mực đạo đức được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trong xã hội phong kiến, đặc biệt dưới ảnh hưởng của Nho giáo, vị thế người thầy được đề cao trong trật tự đạo lý truyền thống. Quan niệm “Quân – Sư – Phụ” thể hiện sự coi trọng vai trò của người thầy bên cạnh vua và cha mẹ. Mối quan hệ thầy trò không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ chữ nghĩa mà còn gắn với đạo học, phép ứng xử và trách nhiệm tu dưỡng bản thân. Người học phải kính thầy, trọng chữ nghĩa; người thầy phải lấy học vấn, đạo đức và nhân cách làm nền tảng cho sự nghiệp dạy học.
Lịch sử giáo dục Việt Nam đã ghi dấu nhiều tấm gương nhà giáo tiêu biểu. Năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập dưới triều Lý, đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền giáo dục quốc gia. Qua các triều đại, nơi đây không chỉ đào tạo nhân tài mà còn trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng người tài.
Cùng với chế độ khoa cử, tầng lớp nhà giáo, nhà nho, các bậc danh sư ngày càng có ảnh hưởng trong đời sống tinh thần. Những tên tuổi như Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm,… không chỉ được ghi nhớ bởi tài năng, học vấn mà còn bởi nhân cách, khí tiết và ảnh hưởng đối với các thế hệ học trò. Hình ảnh người thầy trong xã hội ấy là sự kết hợp giữa tri thức, đạo đức và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Bước sang thời cận đại, đặc biệt từ nửa sau thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp từng bước thiết lập bộ máy cai trị, nền giáo dục Việt Nam đứng trước những biến đổi lớn. Nền giáo dục Nho học với hệ thống trường làng, thầy đồ và các kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình dần mất vị trí chủ đạo. Giáo dục theo mô hình phương Tây, hệ thống trường học, chương trình học mới và phương thức đào tạo bằng chữ Quốc ngữ, tiếng Pháp từng bước được mở rộng.
Những nhà giáo như Nguyễn Tất Thành, Nguyễn Văn Tố, Võ Nguyên Giáp,… cùng nhiều trí thức, nhà giáo yêu nước khác đã góp phần cho thấy người thầy không chỉ có trách nhiệm với lớp học mà còn có trách nhiệm với vận mệnh dân tộc. Từ đây, hình ảnh người thầy được mở rộng: không chỉ là người dạy chữ, mà còn là người truyền cảm hứng, khai mở tư duy và góp phần thức tỉnh ý thức xã hội.
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra một bước ngoặt căn bản đối với nền giáo dục Việt Nam. Trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định chống nạn mù chữ là một trong những nhiệm vụ cấp bách của đất nước. Sắc lệnh số 17/SL ngày 8/9/1945 thành lập Bình dân học vụ, cùng những chủ trương xóa nạn mù chữ đã đặt nền móng cho một nền giáo dục hướng đến quyền học tập của toàn dân.
Từ đây, giáo dục không còn chỉ là con đường dành cho một bộ phận người có điều kiện hoặc phục vụ việc tuyển chọn quan lại như trong xã hội phong kiến, mà từng bước trở thành quyền lợi, đồng thời là trách nhiệm của công dân. Người thầy cũng mang một sứ mệnh mới: góp phần xây dựng nền giáo dục quốc dân, nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước.
Trong các giai đoạn kháng chiến, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, nhiều thế hệ nhà giáo đã vượt qua gian khó, bám trường, bám lớp, đưa tri thức đến những vùng miền xa xôi, những địa bàn chiến tranh ác liệt. Quan hệ thầy trò vì thế không chỉ được nuôi dưỡng trong không gian học đường mà còn được tôi luyện trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, nơi người thầy và người học cùng chia sẻ lý tưởng, trách nhiệm và khát vọng xây dựng đất nước.
Bước vào thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế, quan hệ thầy trò tiếp tục chuyển biến mạnh mẽ. Giáo dục chuyển dần từ phương thức truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển phẩm chất, năng lực người học; từ việc người thầy là nguồn cung cấp tri thức gần như duy nhất sang vai trò tổ chức, hướng dẫn, định hướng và khơi dậy năng lực tự học. Người học ngày càng được khuyến khích chủ động tìm tòi, đặt câu hỏi, phản biện và sáng tạo.
Sự thay đổi ấy không làm giảm đi vị thế của người thầy, mà đặt ra những yêu cầu mới đối với nghề dạy học và cách thức xây dựng mối quan hệ thầy trò. Sự kính trọng không còn được thể hiện chủ yếu qua những nghi thức, khuôn phép mang tính thứ bậc, mà cần được bồi đắp bằng năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp, sự tận tâm và khả năng truyền cảm hứng của người thầy. Ngược lại, người học cũng cần thể hiện sự tôn trọng bằng thái độ cầu thị, tinh thần trách nhiệm, ý thức học tập và sự biết ơn đối với những người đã dìu dắt mình.
Pháp luật kiến tạo mối quan hệ thầy trò trên nền tảng tôn trọng lẫn nhau
Nhìn từ góc độ pháp lý, sự phát triển của nền giáo dục Việt Nam cho thấy mối quan hệ thầy trò ngày càng được đặt trong khuôn khổ những quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm cụ thể. Từ chỗ chủ yếu được điều chỉnh bằng những quy phạm đạo đức, phong tục, tập quán, quan hệ này ngày nay còn được bảo đảm bằng hệ thống pháp luật về giáo dục, quyền con người và quyền công dân.
Luật Nhà giáo số 73/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 16/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế pháp lý về nhà giáo. Ngay tại khoản 1 Điều 3, Luật khẳng định: “Nhà giáo là lực lượng nòng cốt của ngành giáo dục, có vị thế quan trọng trong xã hội, được tôn trọng, bảo vệ, tôn vinh”. Đây không chỉ là sự ghi nhận về mặt chính sách mà còn thể hiện sự trân trọng của Nhà nước đối với nghề nghiệp có ý nghĩa đặc biệt trong sự nghiệp phát triển con người.
Đáng chú ý, Điều 7 Luật Nhà giáo xác định hoạt động nghề nghiệp của nhà giáo là hoạt động có tính chuyên nghiệp, đổi mới, sáng tạo, giúp người học phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực thông qua giảng dạy, giáo dục và nêu gương. Điều 8 ghi nhận quyền được tôn trọng, bảo vệ uy tín, danh dự, nhân phẩm của nhà giáo; trong khi Điều 9 quy định nghĩa vụ giữ gìn phẩm chất, đạo đức, mẫu mực, nêu gương trong hoạt động nghề nghiệp và ứng xử xã hội, đồng thời phải tôn trọng, đối xử công bằng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người học.
Những quy định này cho thấy pháp luật không chỉ bảo vệ người thầy trước những hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm, mà còn đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với chính người thầy. Sự tôn trọng trong giáo dục phải được xây dựng từ hai phía: người học có trách nhiệm tôn trọng người truyền dạy tri thức; người thầy có trách nhiệm xứng đáng với sự tin cậy, kính trọng ấy bằng chuyên môn, nhân cách và đạo đức nghề nghiệp.
Ở một khía cạnh khác, Điều 37 Luật Nhà giáo quy định tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm uy tín, danh dự, nhân phẩm của nhà giáo thì tùy tính chất, mức độ có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định pháp luật.
Có thể thấy, pháp luật không chỉ bảo vệ người thầy mà còn đặt ra yêu cầu để người thầy xứng đáng với sự tôn trọng của xã hội. Vị thế của nhà giáo không chỉ đến từ chức danh hay vai trò trong nhà trường, mà còn được khẳng định bằng tri thức, đạo đức, trách nhiệm và những đóng góp thực chất đối với người học.
Giữ đạo tôn sư trong một nền giáo dục đổi mới
Trong bối cảnh hiện nay, quan hệ thầy trò đang chịu tác động mạnh mẽ của chuyển đổi số, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và môi trường thông tin đa chiều. Người học có thể tiếp cận kho tri thức rộng lớn chỉ bằng một thiết bị kết nối Internet; nhiều kiến thức không còn giới hạn trong không gian lớp học hay phụ thuộc hoàn toàn vào sự truyền đạt trực tiếp của giáo viên.
Nhưng chính trong bối cảnh ấy, vai trò của người thầy càng cần được nhìn nhận đầy đủ. Công nghệ có thể cung cấp thông tin, hỗ trợ giải quyết nhiều vấn đề học tập, nhưng không thể thay thế hoàn toàn sự dẫn dắt về nhân cách, khả năng khơi dậy khát vọng, truyền cảm hứng và những bài học về cách ứng xử giữa con người với con người. Người thầy không chỉ giúp học trò biết thêm một kiến thức mà còn giúp các em biết phân biệt đúng – sai, biết tôn trọng lẽ phải, có trách nhiệm với bản thân và cộng đồng.
Để làm được điều đó, trước hết mỗi nhà giáo cần không ngừng tu dưỡng đạo đức, nâng cao trình độ chuyên môn, đổi mới phương pháp giảng dạy và thực sự lấy sự tiến bộ của người học làm thước đo cho trách nhiệm nghề nghiệp. Mỗi học sinh, sinh viên cần nuôi dưỡng tinh thần hiếu học, thái độ cầu thị, biết trân trọng tri thức và những người đã tận tâm truyền dạy. Gia đình và xã hội cũng cần chung tay xây dựng môi trường giáo dục nhân văn, trong đó danh dự của nhà giáo được bảo vệ, quyền của người học được tôn trọng và mọi hành vi vi phạm đều được xử lý theo quy định.
“Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” có thể đã được hình thành trong một bối cảnh lịch sử với những quan niệm giáo dục khác biệt, nhưng thông điệp về lòng biết ơn và sự trân trọng tri thức vẫn còn nguyên giá trị. Xã hội có thể thay đổi, phương thức giáo dục có thể đổi mới, vị trí và cách thức tương tác giữa thầy và trò có thể không còn như trước, nhưng sự kính trọng dành cho người tận tâm truyền dạy tri thức và đạo lý làm người sẽ không bao giờ lỗi thời. Bởi suy cho cùng, tôn sư trọng đạo không chỉ là truyền thống ứng xử mà còn là biểu hiện của một xã hội coi trọng tri thức, đề cao nhân cách và hướng tới sự phát triển bền vững của con người.